94 procent. Roosevelt chciał sięgnąć jeszcze dalej

28 kwietnia 1942 roku Franklin D. Roosevelt mówi Amerykanom przez radio: w czasie wojny nikomu nie powinno zostawać po podatkach więcej niż 25 000 dolarów rocznie [1]. Chce ustalić granicę dochodu, który wolno zachować. Kongres tej granicy nie uchwali. Uchwalona najwyższa stawka podatku sięgnie jednak 94 % [8].

Doprawdy, w tych dniach, gdy każdy dostępny dolar powinien służyć wysiłkowi wojennemu, uważam, że żaden obywatel amerykański nie powinien mieć po zapłaceniu podatków dochodu netto przekraczającego 25 000 dolarów rocznie.

Ile wolno zatrzymać

Dzień wcześniej Roosevelt przedstawił Kongresowi siedmiopunktowy program stabilizacji gospodarczej. Już w pierwszym punkcie, dotyczącym podatków i zysków, znalazł się postulat granicy 25 000 dolarów po opodatkowaniu [2]. Progresja określa, jaką część kolejnych przedziałów dochodu oddaje podatnik. Roosevelt chciał ustalić także maksymalną kwotę, która zostaje po podatkach.

3 października 1942 roku podpisał rozporządzenie wykonawcze nr 9250. Wprowadzało limit pensji wynoszący 25 000 dolarów po odjęciu podatków przypadających na nadwyżkę ponad tę kwotę. Osobny przepis zamrażał podwyżki pensji przekraczających 5000 dolarów rocznie [3]. Było to rozwiązanie węższe niż zapowiadany pułap wszystkich dochodów: nie obejmowało dywidend ani zysków kapitałowych [4].

Według wyjaśnienia Roosevelta regulacja dotyczyła w praktyce pensji brutto powyżej około 67 200 dolarów. Po podatku zostawało z nich około 25 000. W liście do przewodniczącego komisji podatkowej Izby Reprezentantów z 15 lutego 1943 roku prezydent zestawił taką pensję z żołdem człowieka powołanego do wojska: 600 dolarów rocznie. Uważał tę różnicę za rażącą niesprawiedliwość w czasie wojny [4].

W tym samym liście proponował specjalny podatek wojenny od dochodu, który po zwykłych podatkach przekraczałby 25 000 dolarów dla osoby samotnej lub 50 000 dla małżeństwa. Dopuszczał ustępstwo: jeśli Kongres nie zgodzi się na stawkę 100 %, niech przyjmie co najmniej 50 %, z progresją do 90 % [4].

Kongres nie uchwalił powszechnego limitu dochodu, a narzędzie ograniczania pensji odebrał prezydentowi w ustawie o długu. Public Debt Act podnosił limit zadłużenia ze 125 do 210 miliardów dolarów. Dołączony przepis odbierał jednak prezydentowi uprawnienie do obniżania płac i pensji w celu korygowania rażących nierówności. 11 kwietnia 1943 roku Roosevelt pozwolił ustawie wejść w życie bez swojego podpisu, publicznie krytykując tę poprawkę [5].

Państwo mogło pożyczyć więcej, lecz prezydent stracił możliwość narzucenia pułapu najwyższych pensji. Limit wszystkich dochodów pozostał postulatem, a węższy limit wynagrodzeń został uchylony.

Podatek obejmuje miliony pracowników

Równolegle Kongres uchwalał podatki znacznie wyższe niż przed wojną. Ustawa z 21 października 1942 roku podniosła obciążenia, choć — jak oceniał później ekonomista Morris A. Copeland — w mniejszym stopniu, niż proponował Roosevelt [6].

Zwolnienie osobiste, czyli kwota wolna od podatku, spadło z 750 do 500 dolarów dla osoby samotnej, a z 1500 do 1200 dolarów dla małżeństwa lub głowy rodziny [7]. Najwyższa stawka wzrosła z 81 % w 1941 roku do 88 % w 1942. Zarazem obniżono próg jej stosowania: z dochodu ponad 5 milionów dolarów do ponad 200 000. Najniższa stawka wzrosła z 10 do 19 % [8]. Podatek obejmował większą część zwykłych zarobków i większą część najwyższych dochodów.

W 1939 roku złożono około 7,9 miliona zeznań indywidualnych i powierniczych [9]. W 1945 roku samych zeznań indywidualnych było już 49,9 miliona, w tym 42,7 miliona wykazujących należny podatek [10]. To liczby zeznań, nie osób. Wcześniejsze zestawienie obejmuje również zeznania powiernicze, więc zakres porównania nie jest identyczny. Skala rozszerzenia podatku pozostaje jednak wyraźna.

Od 1944 roku zeznanie musiała złożyć każda osoba z dochodem brutto co najmniej 500 dolarów [11]. Najniższa stawka wynosiła już 23 %, wobec 4,4 % w 1940 roku [8]. Dotyczyła pierwszego przedziału opodatkowanego dochodu, a nie całej wypłaty. Wojenne podatki obciążyły więc także miliony zwykłych pracowników.

Podatek przy każdej wypłacie

Ustawa Current Tax Payment Act z 9 czerwca 1943 roku przestawiła podatek dochodowy na bieżące płacenie [6]. Od 1 lipca pracodawcy potrącali 20 % nadwyżki każdej wypłaty ponad zwolnienie. Osoby, których dochodów nie obejmował pobór u źródła, płaciły zaliczki na podstawie deklaracji szacunkowej [12].

Pracodawca przekazywał część wynagrodzenia państwu, zanim pracownik mógł ją wydać. Potrącenie było sposobem regularnego pobierania podatku; jego procentu nie należy mylić ze stawką rocznej skali.

Przejściu na bieżące płatności towarzyszyło umorzenie od 75 do 100 % niższego z podatków za 1942 i 1943 rok, zależnie od jego kwoty [12]. Uproszczono też rozliczenie: od 1944 roku zaświadczenie W-2 o pobranym podatku mogło służyć jako zeznanie. W tym roku złożono 18,4 miliona takich rozliczeń [11], a rok później — 20,9 miliona [10]. Podatek masowy wymagał zarówno poboru przy wypłacie, jak i prostszego formularza.

Ulga dla chciwych

22 lutego 1944 roku Roosevelt zawetował kolejną ustawę podatkową. Żądał dodatkowych 10,5 miliarda dolarów wpływów. Kongres przedstawiał ustawę jako źródło nieco ponad 2 miliardów, lecz według rachunku prezydenta — po uwzględnieniu ulg i zablokowanej podwyżki składki Social Security — miała przynieść netto mniej niż miliard [13]. Roosevelt pisał w uzasadnieniu weta:

Pod tym względem nie jest to ustawa podatkowa, lecz ustawa o ulgach podatkowych, przynosząca ulgę nie potrzebującym, ale chciwym.

Spór podzielił własny obóz prezydenta. 23 lutego Alben Barkley ogłosił rezygnację z funkcji lidera większości w Senacie. Roosevelt prosił go telegramem, by pozostał na stanowisku [14]. Według noty w archiwum „The Charlotte News” klub demokratów nazajutrz jednogłośnie przyjął rezygnację i od razu ponownie wybrał Barkleya [15].

24 lutego Izba odrzuciła weto stosunkiem 299 do 95 [16]. Dzień później Senat zrobił to stosunkiem 72 do 14 [17]. Ustawa weszła w życie mimo sprzeciwu prezydenta [6]. Roosevelt przegrał spór o wysokość wojennego rachunku podatkowego także we własnym obozie.

Co naprawdę znaczyło 94 %

Mimo tych porażek najwyższa stawka za lata 1944 i 1945 sięgnęła 94 % dla dochodu ponad 200 000 dolarów [8]. Konstrukcję tę tworzyły Revenue Act of 1943 oraz Individual Income Tax Act of 1944. Podatek zwykły wynosił 3 %, a dodatkowy podatek progresywny sięgał 91 %. Zniesiono odrębny podatek zwycięstwa [11].

94 % było stawką krańcową: dotyczyło nadwyżki ponad najwyższy próg. Łączny podatek nie mógł przekroczyć 90 % ustawowo zdefiniowanego dochodu netto [8] [11]. Zyski kapitałowe podlegały odrębnym, łagodniejszym zasadom opodatkowania [8]. Sama stawka szczytowa nie mówi więc, jaką część całego dochodu oddawał konkretny podatnik.

Za zmianą skali stał jednak wzrost obciążeń. W zestawieniu Copelanda podatek dochodowy od osób fizycznych stanowił 1,2 % dochodu osobistego w 1939 roku i 11,5 % w 1945 [6]. To miara zbiorcza, obejmująca także zwykłych pracowników; nie pokazuje osobno ciężaru ponoszonego przez najbogatszych. Dłuższą historię stawek przedstawia uzupełnienie tego etapu.

Ile pokryły wpływy

W latach fiskalnych 1942–1945 wpływy federalne wyniosły łącznie 127,5 miliarda dolarów przy wydatkach 297,7 miliarda. Pokryły więc około 43 % wydatków [18]. Są to wszystkie wpływy i wydatki federalne z tego okresu, nie osobny rachunek kosztów działań wojennych.

• Wpływy
• Wydatki

Dane wykresu

Rok	Wpływy (mln $)	Wydatki (mln $)
1942	14 634	35 137
1943	24 001	78 555
1944	43 747	91 304
1945	45 159	92 712

Ponad połowę wydatków trzeba było sfinansować deficytem. Sam Roosevelt w programie z kwietnia 1942 roku chciał ograniczyć deficyt do połowy wydatków. Według Copelanda Kongres nie zrealizował nawet tego celu [6]. Wojenna Ameryka połączyła wysoką progresję, obciążenie milionów podatników i zadłużenie.

Wojna się kończy, podatek zostaje

Zmienił się również podział dochodu. Według World Inequality Database udział 1 % najbogatszych w amerykańskim dochodzie przed opodatkowaniem spadł z 21,58 % w 1941 roku do 14,25 % w 1945 [19]. Skoro chodzi o dochód przed podatkiem, zmiany tej nie da się wyjaśnić samym odjęciem wyższej należności skarbowej.

Claudia Goldin i Robert Margo wiążą zmniejszenie różnic płacowych z wojną i działaniem National War Labor Board, instytucji regulującej płace, ale też z popytem na pracę niewykwalifikowaną i podażą wykształconych pracowników [20]. Podatki były częścią szerszej zmiany gospodarczej.

W 1946 roku najwyższa stawka spadła do 86,45 %, a najniższa do 19 %. Zwolnienie osoby samotnej pozostało na poziomie 500 dolarów [8]. Wojna się skończyła, wysoka progresja została.

Roosevelt nie przeforsował powszechnego pułapu dochodu. Ameryka uchwaliła jednak wysokie podatki i zorganizowała ich masowy pobór. Wielka Kompresja, następny etap tej historii, zaczyna się od pytania: co pozwoliło utrzymać wysoką progresję i mniejsze różnice zarobków po zakończeniu wojny?