Dlaczego

1Bogatych można opodatkować

79 % w 1936 roku, 94 % w latach 1944–1945 i 91 % w latach 1954–1963 — tyle wynosiła najwyższa federalna stawka podatku dochodowego w Ameryce Franklina D. Roosevelta i jego następców [źródło: IRS, Historical Table 23, kolumna 6, wskazane lata]. Wysokie opodatkowanie największych dochodów przetrwało wojnę, śmierć prezydenta i zmianę partii rządzącej. Było częścią amerykańskiego kapitalizmu przez dekady.

Tabela stawek nie zamykała drogi do unikania podatku. Dochód można było zatrzymać w spółce, majątek rozdzielić między trusty, a prywatne wydatki przedstawiać jako koszty przedsiębiorstwa. Roosevelt odpowiadał dochodzeniem i zmianą prawa. W 1937 roku jawne przesłuchania komisji Kongresu poprzedziły ustawę ograniczającą unikanie podatków przez osobiste spółki holdingowe, także zagraniczne [źródło: House Report 75-1546, s. 1–3, 12–14]. Historia podatku od bogactwa prowadzi od ujawnionej luki do przepisu: komu przypisać dochód i od kogo żądać podatku.

Najwyższa stawka krańcowa dotyczyła tylko nadwyżki ponad próg, a ulgi i osobne zasady opodatkowania kapitału obniżały faktyczny ciężar. Według Piketty’ego, Saeza i Zucmana najbogatszy procent oddawał w latach pięćdziesiątych około 40–45 % dochodu we wszystkich podatkach wszystkich szczebli [źródło: Distributional National Accounts, wersja 25.09.2017, s. 29–30, „Taxes”]. Różnicę między stawką krańcową a obciążeniem całego dochodu wyjaśnia etap o wojennych podatkach.

Wysokie podatki nie zatrzymały gospodarki. Między 1947 a 1963 rokiem realny PKB zwiększał się w tempie około 3,8 % rocznie — to średnioroczne tempo obliczone z wartości na początku i końcu okresu [źródło: BEA przez FRED, GDPCA, obserwacje roczne 1947 i 1963]. Sam wzrost przy wysokich podatkach nie dowodzi, że to one go wywołały — obala jednak twierdzenie, że musiały go zatrzymać.

Wielka Kompresja obejmowała także zmiany na rynku pracy i wojenną politykę płacową [źródło: Goldin i Margo, NBER Working Paper 3817, abstrakt]. Podatki były częścią tej zmiany, nie jej jedyną przyczyną — stąd pytanie o trwałość Wielkiej Kompresji. Wysoka progresja należała do amerykańskiego kapitalizmu. Jak więc stała się czymś, co rzekomo do niego nie pasuje?

2Antykomunizm: najpierw uciszyć reformatorów

„Waszyngton albo Moskwa” — taki wybór stawiał Al Smith na kolacji American Liberty League w 1936 roku [źródło: Smith, „The Facts in the Case”, zakończenie przemówienia z 25.01.1936; przekład]. Reforma kapitalizmu stawała się w tej argumentacji importem wrogiego ustroju. Zamiast pytać o skutki ustawy, można było pytać o lojalność jej zwolenników. Na tym polegała siła antykomunizmu: pozwalał osłabiać ludzi i język reform, zanim przyszła kolej na wycofanie ich polityki. Liga nie pokonała Roosevelta w wyborach [źródło: Rudolph, „The American Liberty League”, s. 29–33]. Do osłabienia instytucji reform nie trzeba było jednak wyborczego zwycięstwa.

Komisja Diesa wzięła na cel federalny teatr. W 1939 roku Kongres odebrał mu finansowanie. Prezydent protestował [źródło: Free Speech Center, „Federal Theatre Project”, opis przesłuchań] [źródło: Roosevelt, oświadczenie z 30.06.1939, akapit o likwidacji projektu]. „Zdrajca swojej klasy” prowadzi od oskarżeń o komunizm do decyzji odbierających możliwość pracy.

W latach 1947–1954 czystki miały już oparcie w programach lojalnościowych i zasadach działania związków [źródło: Truman, EO 9835, część V, pkt 1 i 2(f)] [źródło: Storrs, „The Second Red Scare and the Unmaking of the New Deal Left”, opis badań]. Storrs opisuje, jak niekomunistyczni reformatorzy odchodzili i wypierali się dawnych poglądów. Ustawa Tafta–Hartleya uzależniała dostęp związków do określonych postępowań przed federalnym organem stosunków pracy od antykomunistycznych deklaracji ich kierownictwa [źródło: American Communications Ass’n v. Douds, 339 U.S. 382, przytoczenie § 9(h)]. Dostęp do tych procedur zależał więc od politycznej deklaracji.

Mary Dublin Keyserling została oczyszczona z zarzutów w styczniu 1953 roku, lecz po zmianie administracji odeszła z niej wraz z mężem Leonem [źródło: Storrs, „Red Scare Politics and the Suppression of Popular Front Feminism”, s. 491 i wstęp]. Zarzuty upadły. Dawne warunki pracy nad reformami nie wróciły. Tymczasem kodeks z 1954 roku nadal przewidywał stawkę 91 % [źródło: Internal Revenue Code, sec. 1(a), 68A Stat. 5–6]. Czerwona panika osłabiała obrońców dalszych reform, zanim nastąpił demontaż wysokiej progresji.

Sowieckie szpiegostwo było rzeczywiste, lecz potwierdzone przez Venonę tajne związki z wywiadem nie uzasadniają oskarżania każdego zwolennika New Dealu. Haynes i Klehr wskazują też brak podstaw do zarzutów wobec Achesona i Marshalla [źródło: Haynes i Klehr, „Venona”, rozdział 1]. Sam dowód istnienia szpiegostwa nie wystarcza, by usprawiedliwić czystki.

W 1986 roku Reagan świętował reformę podatkową słowami „Poor Karl Marx”. Przypisał progresję komunistycznemu przeciwnikowi [źródło: wystąpienie do ALEC z 12.12.1986, akapit o psychologicznym skutku reformy]. W takim porównaniu zabrakło miejsca na własną, amerykańską historię. Hasło Thatcher „nie ma alternatywy” padło już w 1980 roku [źródło: konferencja z 25.06.1980, dokument 104389, „there really is no alternative”; przekład]. Po 1989 roku ogłoszone przez Fukuyamę zwycięstwo liberalizmu ułatwiało przedstawianie ówczesnego modelu gospodarczego jako ostatecznego werdyktu historii [źródło: Fukuyama, „The End of History?”, s. 3–4].

W tym języku można dostrzec mechanizm zapominania, choć nie sposób zmierzyć nim zbiorowej pamięci: progresję przedstawiano jako obcą kapitalizmowi, choć kapitalistyczna Ameryka ją stosowała. „Dlaczego zapomnieliśmy” zaczyna się właśnie od tej sprzeczności.

3Jak ulga dla rodzin stała się obniżką dla bogatych

Pensja rosła, podatek też. Tyle że za wyższą pensję nie zawsze można było kupić więcej. W latach siedemdziesiątych inflacja i nieindeksowana skala podnosiły obciążenia, choć nominalna podwyżka mogła jedynie wyrównać wzrost cen [źródło: CBO, „Federal Income Tax Reform: A Review of Two Proposals”, PDF s. 7 i tabela 2].

Część pensji wpadała do wyższego przedziału podatkowego — to mechanizm zwany bracket creep. Od progresji odwracali się więc także ludzie bez wielkich fortun; sam antykomunizm nie tłumaczy jej porażki. Dla modelowej rodziny czteroosobowej z jednym zarabiającym i dochodem równym medianie średnia stawka federalnego podatku dochodowego wzrosła z 7,09 % w 1965 roku do 11,42 % w 1980 [źródło: U.S. Treasury przez Tax Policy Center, tabela rodzin, kolumna mediany, wskazane lata]. Porównanie dotyczy rodzin zajmujących tę samą pozycję dochodową; na zmianę wpływały także realny wzrost dochodów i prawo. Rosnący podatek dawał się odczuć w domowym budżecie.

Biznes także przystąpił do działania. W memorandum z 1971 roku Lewis Powell wzywał do wspólnego finansowania, działania na uczelniach i w sądach oraz zdobywania władzy politycznej. Obronę interesów przedsiębiorców wiązał z obroną ustroju [źródło: Powell, „Attack on American Free Enterprise System”, s. 2–3, 24–26, 29, 32–33]. „Pierwsze pęknięcie” pokazuje ten program i wcześniejsze obniżki dokonane przez demokratów. Powell wzywał do mobilizacji, ale samo memorandum nie dowodzi, że przesądził o późniejszych ustawach.

Reforma Reagana połączyła indeksację progów z obniżką stawek [źródło: Economic Recovery Tax Act, sec. 101 i 104]. Najwyższa nominalna stawka spadła z 70 % w 1980 roku do 50 % w 1982 i 28 % w 1988. W ostatnim z tych lat wycofywanie ulg tworzyło jednak pasmo efektywnej stawki krańcowej 33 % [źródło: IRS, Historical Table 23, wiersze 1980–1988, przypisy 34–35]. Reforma ograniczała też odliczenia, więc sama stawka nie opisuje całego rachunku [źródło: U.S. Treasury, OTA Working Paper 81, PDF s. 15–16].

Ochrona dochodów klasy średniej przed inflacją nie wymagała obniżenia podatku na szczycie. Połączono te cele decyzją polityczną — to sedno buntu podatkowego. Upadek wysokiej progresji nie dowodzi jej niewykonalności. Rzeczywisty problem rodzin posłużył do zmiany rozkładu ciężarów także na korzyść najbogatszych.

4Zamknąć luki, kontrolować władzę

Majątek trafia do zagranicznego trustu. Obowiązek podatkowy może zostać przy człowieku, który go tam wniósł. W lipcu 2026 roku chińskie Ministerstwo Finansów i Państwowa Administracja Podatkowa ogłosiły zasady opodatkowania takich trustów. Weszły w życie w dniu publikacji i obejmowały również wcześniejsze operacje [źródło: komunikat MF i STA nr 21/2026, pkt 14–18]. Dochody trustu mają być przypisywane wnoszącemu majątek także wtedy, gdy nie zostały mu wypłacone [źródło: MF i STA, objaśnienia, pytania 3–4].

Roosevelt mierzył się z tą samą przeszkodą: zagraniczną strukturą oddzielającą właściciela od obowiązku podatkowego. Amerykański raport komisji wskazywał trusty i zagraniczne spółki holdingowe jako drogi unikania podatku; odpowiedzią były dochodzenie, publiczne przesłuchania i ustawa [źródło: House Report 75-1546, s. 1 i wykaz luk]. Z podatkiem od bogactwa łączy chińskie przepisy sposób zamykania luki, nie ustrój gospodarczy.

Chińskie zasady ogłoszono komunikatem urzędów. Podatek ma podstawę ustawową, lecz kierownictwo partyjne nie podlega porównywalnej niezależnej kontroli parlamentarnej i sądowej. Roosevelt mógł przegrać z Kongresem: ustawodawcy odebrali mu narzędzie ograniczania pensji, a ustawa weszła w życie bez jego podpisu [źródło: Public Debt Act of 1943, sec. 4(b)(1), s. 63–64 i nota o wejściu w życie]. Los wojennego limitu dochodu pokazuje, co znaczy kontrola władzy w praktyce. Sprawny pobór podatków i kontrola władzy nie idą automatycznie w parze.

Sprawny pobór podatku nie oznacza też wysokiej progresji. Chińska ustawa obejmuje światowe dochody rezydentów, ale dywidendy i zyski ze zbycia majątku opodatkowuje liniowo, a dochody obejmujące płace — według rosnącej skali [źródło: ustawa o PIT, art. 1, 3 i 8]. Skuteczniejsze ściąganie istniejącego podatku nie dowodzi jeszcze większego udziału najbogatszych w finansowaniu państwa.

Chiński finał cyklu zestawia przepisy ze świadczeniami i dostępnymi danymi o nierównościach. Komunikat o samokontroli zagranicznych dochodów nie podaje zbiorczych wyników poboru [źródło: Xinhua przez STA, informacja o samokontroli, akapity 1–3]. Bez pomiaru nie można przypisać tym działaniom skutku. Luki można zamykać. Pozostaje pytanie, kto ustanawia reguły i kto może powstrzymać władzę, gdy ich nadużywa.

5Dlaczego po polsku

„według swobodnego uznania” — tak ustawa z 1947 roku pozwalała orzekać obywatelskiej komisji podatkowej, bez związania przepisami postępowania podatkowego [źródło: Dz.U. 1947 nr 43 poz. 219, art. 6 ust. 2 i art. 11]. Janusz Kaliński opisuje domiary jako element kampanii przeciw prywatnemu handlowi [źródło: Kaliński, „»Transformacja« do gospodarki centralnie planowanej w Polsce”, s. 38–39].

Domiary, uznaniowy wymiar podatku, represje wobec prywatnej działalności: ta historia może sprawiać, że wezwanie do opodatkowania bogatych kojarzy się z PRL, choć nie wiadomo, jak powszechne jest dziś to skojarzenie. Samowola urzędu nie rozstrzyga jednak, jak rozłożyć ciężar podatku według dochodów. Można odrzucać domiary i popierać wyższą progresję ustanowioną przez parlament, według jawnych zasad i z kontrolą sądową. W polskiej lekturze historii zapominania to zasadnicza różnica: wysokość podatku i swoboda urzędnika są osobnymi sprawami.

Amerykańska historia poszerza ten spór o doświadczenie państwa kapitalistycznego. Powojenna trwałość wysokich podatków pokazuje, że poparcie dla progresji nie musi oznaczać poparcia dla ustroju PRL. Nie znajdziemy w niej gotowej polskiej tabeli stawek. Możemy za to rozmawiać o dochodach z pracy, działalności i kapitału bez rozstrzygania wszystkiego nazwą ustroju.

W danych Ministerstwa Finansów za 2022 rok łączne obciążenie podatkiem dochodowym oraz składkami społecznymi i zdrowotną wynosiło 32,7 % przy rocznych dochodach 200–500 tys. zł, a powyżej miliona złotych — 23,2 % [źródło: Chrostek, MF, Opracowania i Analizy 12-2025, tabela 56, s. 72 PDF]. Na tym odcinku system był regresywny: grupa z wyższymi dochodami oddawała mniejszą ich część. Pomiar dotyczy dochodu skorygowanego brutto za wskazany rok i pomija między innymi VAT, akcyzę, ryczałt, KRUS oraz dywidendy opodatkowane u źródła, więc nie daje pełnego rachunku dzisiejszych obciążeń [źródło: to samo opracowanie, tabele 55–56 i uwagi, s. 72 PDF].

Ile z dochodu rzeczywiście oddaje się państwu? Najwyższa stawka w ustawie nie wystarczy za odpowiedź. Historia Roosevelta pozwala pytać o faktyczne obciążenia; historia antykomunizmu — zrozumieć, dlaczego zamiast odpowiedzi tak często słyszymy spór o prawo do zadania pytania. Pamięć o samowoli fiskusa nie powinna zamykać rozmowy o obciążeniach najbogatszych.

6Teza musi wytrzymać próbę dokumentów

Stawka w ustawie to jeszcze nie rachunek do zapłaty. Liczba wymaga definicji, zakresu i wskazania konkretnej strony, tabeli albo przepisu. Zapowiedź nie jest ustawą, stanowisko urzędu — ustaleniem badaczy, a korelacja — dowodem przyczyny. Hipoteza musi pozostać hipotezą, przekład musi być oznaczony.

Kontrargumentów nie da się pominąć. Venona potwierdza rzeczywiste sowieckie szpiegostwo [źródło: Haynes i Klehr, „Venona”, rozdział 1]; etap o czerwonej panice uwzględnia ten fakt w ocenie czystek. Efektywne obciążenia bogatych były niższe od nominalnych stawek [źródło: Piketty, Saez i Zucman, „Distributional National Accounts”, s. 29–30]; Wielka Kompresja pokazuje spór o znaczenie tej różnicy.

Bogatych można opodatkować. Jak to robiono, z jakim skutkiem i dlaczego od tego odchodzono — odpowiedzi trzeba szukać w dokumentach. Od nich zaczyna się cykl.