Obietnica dla połowy pokolenia. Amerykański awans i polski rachunek

92 % Amerykanów urodzonych w 1940 roku miało w wieku 30 lat realny dochód rodziny wyższy niż rodzice w tym samym wieku; dla rocznika 1984 było to 50 %, wynika z badania zespołu Raja Chetty’ego [1]. Tymczasem według BEA realny PKB na mieszkańca USA wzrósł między 1960 a 2023 rokiem około 3,5 raza [2], a według Eurostatu w Polsce między 1995 a 2025 rokiem wzrósł 3,2 raza [3]. Dwa kraje ponad potroiły dochód na głowę, ale sukces gospodarki nie wystarcza za odpowiedź na obietnicę: „będzie ci lepiej niż nam”. Dla Polski obliczenia własne dają szacunek awansu płacowego metodą stosowaną przez Chetty’ego także dla roczników sprzed 1970 roku [1]. Szacunek jest wysoki dla pokazanych roczników lat pięćdziesiątych i sześćdziesiątych, najniższy dla urodzonych w drugiej połowie lat siedemdziesiątych i przekracza 90 % dla roczników z początku lat dziewięćdziesiątych [21].

Amerykańskie „będzie ci lepiej niż nam”

Zespół Raja Chetty’ego mierzy awans dochodowy między pokoleniami: porównuje realny dochód rodziny dziecka z dochodem rodziców w tym samym wieku [1]. Wynik pokazuje, jak często dzieci przekraczały poziom życia rodziców, nawet gdy kraj jako całość się bogacił.

Według danych BEA realny PKB na mieszkańca Stanów Zjednoczonych wynosił w 1960 roku 19 365 dolarów, a w 2023 roku 67 411 dolarów, w obu przypadkach w cenach z 2017 roku [2]. Eurostat dla Polski podaje 5150 euro w 1995 roku i 16 470 euro w 2025 roku, w cenach z 2015 roku: 3,2 raza więcej w trzydzieści lat [3]. To wzrost realnej produkcji na mieszkańca każdego kraju, a nie dochodu każdej rodziny.

Dane wykresu

Rok	Dochód rodziny wyższy niż u rodziców (%)
1940	91,5
1941	89,1
1942	89,6
1943	88,8
1944	89,9
1945	86,4
1946	85,8
1947	84,0
1948	82,1
1949	79,6
1950	78,5
1951	78,4
1952	74,0
1953	70,8
1954	68,2
1955	69,6
1956	67,4
1957	67,3
1958	67,1
1959	65,3
1960	62,3
1961	60,1
1962	58,3
1963	57,6
1964	56,5
1965	59,3
1966	57,5
1967	57,8
1968	60,1
1969	59,4
1970	61,0
1971	61,2
1972	60,8
1973	59,9
1974	58,0
1975	58,6
1976	54,9
1977	56,6
1978	55,7
1979	54,3
1980	50,0
1981	53,2
1982	54,3
1983	52,7
1984	50,3

Spadek nie jest jednorazowy. Między rocznikiem 1940 a 1964 udział obniża się niemal z roku na rok, z 92 % do 57 %; dla roczników z lat siedemdziesiątych mieści się w przedziale około 54–61 %, a dla roczników z lat osiemdziesiątych schodzi do 50–54 % [1]. To historia kolejnych roczników; wynik zbiorczy nie pokazuje różnic między grupami społecznymi.

Polska: dyplom, pozycja i brakujący dochód

Przytoczone polskie źródła nie dają pomiaru awansu dochodowego opartego na danych łączących dochody dzieci z dochodami ich rodziców w porównywalnym wieku. Następna sekcja przedstawia szacunek awansu płacowego — obliczenia własne metodą łączenia rozkładów z powiązaniem rang, stosowaną przez Chetty’ego także dla roczników sprzed 1970 roku [1]. Baza GDIM Banku Światowego porównuje kategorie wykształcenia dzieci i rodziców na podstawie retrospektywnych odpowiedzi z ESS 2016 [4]. Mierzy awans edukacyjny, nie dochodowy.

W GDIM wyższą kategorię wykształcenia niż rodzice osiągnęło 79,3 % urodzonych w latach czterdziestych, 68,1 % w pięćdziesiątych, 51,4 % w sześćdziesiątych, 51,7 % w siedemdziesiątych i 61,8 % w osiemdziesiątych [4]. Ostatnia kohorta przynosi odbicie, związane z rozwojem szkolnictwa wyższego po 1989 roku. Jednocześnie rosła poprzeczka: między skrajnymi kohortami średnie lata nauki rodziców wzrosły z 6,3 do 10,5, a dzieci z 10,8 do 14,4 [4]. Mniejszy odsetek awansujących nie oznacza więc, że dzieci uczyły się krócej. Coraz trudniej było przekroczyć poziom lepiej wykształconych rodziców.

Gugushvili i Zelinska badali natomiast to, jak ludzie oceniają własną pozycję społeczną wobec rodziców. W danych CBOS ponad połowa urodzonych w latach osiemdziesiątych i dziewięćdziesiątych widziała siebie na tym samym poziomie co rodzice, a około jednej czwartej urodzonych w latach dziewięćdziesiątych odczuwało spadek [5]. Obraz nie jest jednak jednolity: w POLPAN poczucie awansu dominowało we wszystkich kohortach, a autorzy uznają to badanie za bardziej wiarygodne do ich analizy [5]. Deklaracja o pozycji społecznej nie jest pomiarem dochodu. Ani tych odpowiedzi, ani dyplomów, ani szacunku z następnej sekcji nie wolno dopisać jako polskiej linii do wykresu Chetty’ego.

Pokolenia Z nie zmierzono jeszcze metodą Chetty’ego w żadnym kraju: przy granicy od rocznika 1997 nawet najstarsi nie osiągnęli wymaganego wieku 30 lat. Dopiero wtedy można porównać ich dochody rodzinne z dochodami rodziców w tym samym wieku; przytoczona seria amerykańska kończy się na roczniku 1984 [1]. Dzisiejsze obawy młodych nie są gotowym wynikiem tego badania.

Polski awans płacowy: szacunek z przedziałem

Polski awans płacowy można oszacować także bez danych łączących rodziców z dziećmi; poniżej obliczenia własne. Metoda łączy rozkłady zarobków pokolenia rodziców i pokolenia dzieci z założeniem o zależności ich pozycji płacowych; stosują ją Chetty i Berman [1] [11]. W polskim rachunku pokoleniu rodziców odpowiada rozkład płac w roku urodzenia dziecka, a pokoleniu dzieci — rozkład trzydzieści lat później [21]. Zależność między pozycją rodzica a pozycją dziecka, nazywana kopułą rang, pochodzi z danych amerykańskich [10]. Podstawą poziomu płac jest przeciętne miesięczne wynagrodzenie GUS, przeliczone na ceny stałe z 2015 roku za pomocą wskaźnika cen konsumpcyjnych [12] [13]. W wariancie bazowym wynagrodzenia do 1998 roku pomnożono przez 123,0164 %, współczynnik z rozporządzenia o ubruttowieniu przychodów [14]. Zastosowanie go do całej wcześniejszej części szeregu jest założeniem obliczeń własnych [21]. Zróżnicowanie płac od 2004 roku opisują progi wynagrodzeń dzielące pracowników na dziesięć równych grup [15]. Dla wcześniejszych lat obliczenia własne przyjmują rozkład lognormalny, czyli określony matematycznie kształt rozkładu płac, dopasowany do miary ich nierówności z WIID [16] [21]. Wykres przedstawia szacunek awansu pod względem miesięcznego wynagrodzenia pracowników objętych wykorzystanymi statystykami [13] [15] [16]. Granice przedziału pokazują najmniejszy i największy wynik uzyskany przy różnych kombinacjach założeń [21]. Zmieniają się założenia o zależności pozycji dzieci i rodziców, zróżnicowaniu płac, korekcie wieku, przebiegu realnych płac oraz ubruttowieniu [21]. Jest to rozrzut wyników wybranych wariantów, a nie przedział ufności ani pełna ocena błędu szacunku. Alternatywna kopuła gaussowska przyjmuje parametr korelacji równy 0,356, czyli zaokrąglone polskie IGE z GDIM-income; utożsamienie tych różnych miar jest dodatkowym założeniem obliczeń własnych [19] [21]. W wariancie opartym na Maddisonie realna płaca w latach 1976–1989 zmienia się tak jak realny PKB na mieszkańca, od poziomu płacy z 1975 roku [20] [21].

• Dolna granica przedziału
• Wariant bazowy szacunku
• Górna granica przedziału

Dane wykresu

Rok	Dolna granica przedziału (%)	Wariant bazowy szacunku (%)	Górna granica przedziału (%)
1956	94,6	94,6	96,0
1957	92,8	92,8	94,5
1958	94,6	95,5	96,2
1959	93,0	96,2	96,9
1960	85,6	86,0	86,0
1961	83,3	83,9	83,9
1962	88,6	88,7	88,7
1963	86,7	86,9	86,9
1964	84,2	84,7	84,7
1965	83,9	84,4	84,4
1966	83,3	83,9	83,9
1967	84,8	85,2	85,2
1968	86,0	86,3	86,3
1969	85,9	86,2	92,5
1970	85,3	85,6	92,1
1971	82,7	83,3	90,2
1972	79,5	80,4	88,0
1973	75,6	76,9	85,3
1974	74,1	76,1	86,3
1975	64,3	66,2	78,6
1976	62,7	65,3	79,2
1977	65,6	68,8	82,6
1978	70,0	73,9	84,4
1979	70,2	74,0	86,5
1980	69,1	72,7	88,6
1981	65,3	68,7	91,0
1982	78,9	84,1	92,3
1983	78,6	84,4	92,4
1984	79,3	85,4	92,9
1985	81,6	86,5	93,5
1986	83,0	87,8	94,4
1987	85,6	90,8	96,3
1988	85,3	89,1	96,7
1989	83,6	87,4	98,0
1990	94,1	96,5	99,2
1991	94,5	96,7	99,2
1992	90,9	93,9	97,9
1993	91,8	94,3	98,0
1994	94,0	95,6	98,5

Dla pokazanych roczników 1956–1969 wariant bazowy szacunku wynosi 83,9–96,2 % [21]. Dla roczników 1973–1981 wariant bazowy wynosi 65,3–76,9 % [21]. Najniższy wynik przypada na rocznik 1976: 65,3 %, przy granicach przedziału 62,7–79,2 % [21]. Od rocznika 1982 wariant bazowy ponownie przekracza 84 %, a dla roczników 1990–1994 wynosi 93,9–96,7 % [21]. W przebiegu szacunku widać zmiany poziomu realnych płac. W obliczeniach własnych indeks przeciętnej płacy, przy podstawie 2015 = 100, wynosi 55,0 w 1975 roku, 61,2 w 1980 i 64,3 w 1989 [12] [13] [14] [21]. W 1990 roku spada do 46,7, a w 2020 osiąga 121,6 [21]. W rachunku rocznikom 1973–1981 odpowiada porównanie płac ze schyłku PRL z płacami z lat 2003–2011 [21]. Dla rocznika 1990 punktem odniesienia jest niski poziom realnych płac na początku transformacji [21]. Najszerszy przedział przypada na rocznik 1981: 65,3–91,0 % [21]. Rozszerzają go przede wszystkim założenia dotyczące historycznego przebiegu realnych płac i ubruttowienia [21].

Osobny szacunek dotyczy rocznego dochodu narodowego przed opodatkowaniem na dorosłego z WID i obejmuje także osoby niepracujące [17]. Ten wariant nie zawiera korekty wieku [21]. Dla roczników 1983–1994 wariant dochodowy daje 75,7–83,1 %, czyli o 7,2–17,7 punktu procentowego mniej niż wariant płacowy [21]. Dla rocznika 1990 wyniki wynoszą odpowiednio 78,8 % i 96,5 % [21]. Dochód w WID obejmuje także dochody z kapitału, a dochody par są dzielone po równo między partnerów [17] [18]. Wariant płacowy dotyczy miesięcznych wynagrodzeń pracowników, więc porównanie zmienia zarówno rodzaj dochodu, jak i zakres populacji. Warianty różnią się również przebiegiem: między rocznikami 1990 i 1992 szacunek dochodowy rośnie z 78,8 do 83,1 %, a płacowy spada z 96,5 do 93,9 % [21]. Ta różnica pokazuje znaczenie wyboru miary i populacji; nie jest oszacowaniem błędu wariantu płacowego.

Historyczne dane o rozkładzie płac obejmują pracowników sektora państwowego, spółdzielczego lub uspołecznionego, więc nie opisują wszystkich pracujących [16]. Źródła nie są zgodne co do historycznej definicji płac: wykorzystane rekordy WIID oznaczają lata 1970–1989 jako brutto, a rok 1991 jako netto [16]. Tymczasem uwaga pod wykresem Bukowskiego i Novokmeta opisuje płace z lat 1970–1988 jako netto [18]. Ta rozbieżność ogranicza porównywalność szeregu. Rachunek zawiera także wariant zastępujący historyczny przebieg realnych płac przebiegiem realnego PKB na mieszkańca. Pokazuje on wrażliwość wyniku na inne założenie, ale nie mierzy kosztu kolejek, racjonowania ani zakupów na rynku równoległym. W wykorzystanych materiałach GUS od 2004 roku dostępne są przeciętne płace według wieku, ale nie pełne rozkłady płac w grupach wieku [15]. Korekta skaluje cały rozkład stosunkiem średniej płacy osób w wieku 25–34 lata do średniej ogółem; przed 2004 rokiem przyjmuje stały stosunek z pierwszego dostępnego wydania [15] [21]. Archiwum wskazane na stronie GUS nie zawiera wydań za lata 1996–2002 [15]. Dla tego okresu rozkład płac opiera się na współczynniku Giniego z WIID: dostępne są obserwacje dla lat 1996–1999, a wartości dla lat 2000–2002 pochodzą z interpolacji [16] [21]. Szacunek nie wykorzystuje obserwowanego powiązania polskich rodziców i dzieci; zależność ich pozycji płacowych przyjmuje z danych amerykańskich [10].

Ile ze wzrostu trafiało do wynagrodzeń

Dane BLS pokazują, że między 1948 a 1979 rokiem wydajność pracy w sektorze przedsiębiorstw poza rolnictwem wzrosła o 114 %, a realne wynagrodzenie za godzinę o 100 % [6]. Między 1979 a 2024 rokiem wzrost wyniósł odpowiednio 133 % i 54 % [6]. Wynagrodzenie nadal rosło, ale znacznie wolniej od wydajności. To kontekst osłabienia awansu dochodowego; samo zestawienie serii nie rozstrzyga jego przyczyn.

• Wydajność pracy
• Realne wynagrodzenie za godzinę

Dane wykresu

Rok	Wydajność pracy	Realne wynagrodzenie za godzinę
1948	100	100
1949	103	104
1950	110	109
1951	113	110
1952	115	113
1953	118	119
1954	120	122
1955	125	127
1956	125	133
1957	128	136
1958	131	137
1959	135	141
1960	137	145
1961	141	148
1962	148	152
1963	153	156
1964	157	158
1965	162	161
1966	168	165
1967	171	170
1968	177	176
1969	177	178
1970	180	180
1971	187	183
1972	193	189
1973	199	191
1974	196	188
1975	201	191
1976	208	194
1977	212	197
1978	215	200
1979	214	200
1980	214	200
1981	217	200
1982	216	202
1983	224	203
1984	230	203
1985	233	206
1986	240	214
1987	242	215
1988	246	218
1989	248	215
1990	252	217
1991	256	219
1992	268	227
1993	268	224
1994	270	222
1995	273	222
1996	278	224
1997	284	228
1998	293	238
1999	305	243
2000	314	252
2001	322	256
2002	336	257
2003	348	261
2004	358	266
2005	366	267
2006	370	268
2007	376	272
2008	381	270
2009	396	274
2010	409	274
2011	409	271
2012	412	272
2013	415	271
2014	419	274
2015	424	282
2016	427	282
2017	433	286
2018	440	288
2019	449	294
2020	473	314
2021	482	314
2022	475	301
2023	486	301
2024	500	308

Dla Polski Eurostat pozwala zbudować podobne zestawienie od 1996 roku. Do 2015 roku wydajność na godzinę wzrosła o 96,8 %, a realne wynagrodzenie godzinowe o 51,7 % [7]. Tu także produkcja wyprzedzała zapłatę. Ale między 2015 a 2025 rokiem kierunek relacji się odwrócił: wydajność wzrosła o 34,3 %, wynagrodzenie o 45,3 % [7]. Polska nie powtarza więc amerykańskiej historii w każdym odcinku.

• Wydajność pracy
• Realne wynagrodzenie za godzinę

Dane wykresu

Rok	Wydajność pracy	Realne wynagrodzenie za godzinę
1996	100	100
1997	105	105
1998	109	108
1999	116	115
2000	126	115
2001	130	120
2002	137	121
2003	143	123
2004	149	121
2005	151	122
2006	155	123
2007	159	126
2008	160	132
2009	165	132
2010	175	141
2011	184	143
2012	187	143
2013	189	145
2014	192	148
2015	197	152
2016	201	160
2017	211	167
2018	226	180
2019	229	186
2020	226	189
2021	229	184
2022	240	184
2023	242	191
2024	254	210
2025	264	220

W całym polskim okresie wydajność wzrosła o 164,4 %, a realne wynagrodzenie godzinowe o 120,4 %, więc późniejsze nadrabianie nie zniosło wcześniejszej różnicy [7]. Wykresy porównują tempo zmian przy różnych latach bazowych i okresach: seria USA obejmuje przedsiębiorstwa poza rolnictwem, polska całą gospodarkę. Polskie wynagrodzenie urealniono HICP, a zapłata w obu seriach obejmuje składki pracodawcy. To średnie, które nie mówią, ile dostała osoba dopiero wchodząca na rynek pracy.

Dorosłość pod dachem rodziców

Eurostat pokazuje, że w Polsce z rodzicami mieszkało 36,4 % osób w wieku 25–34 lata w 2005 roku, 53,8 % w 2024 roku i 51,0 % w 2025 roku [8]. W porównywalnym okresie udział dla UE27 zmienił się z 29,0 % w 2010 roku do 30,1 % w 2025 roku; w Polsce z 40,7 % do 51,0 % [8]. Różnica wobec unijnego tła jest widoczna mimo spadku w ostatnim roku.

• Polska
• UE27

Dane wykresu

Rok	Polska (%)	UE27 (%)
2005	36,4	brak danych
2006	37,8	brak danych
2007	38,8	brak danych
2008	39,5	brak danych
2009	40,1	brak danych
2010	40,7	29,0
2011	44,4	29,7
2012	43,4	30,1
2013	43,5	30,4
2014	44,1	30,7
2015	45,7	30,7
2016	45,5	30,8
2017	44,7	30,5
2018	45,1	30,5
2019	43,9	30,7
2020	47,5	30,4
2021	48,8	30,5
2022	51,0	30,4
2023	52,9	30,0
2024	53,8	29,7
2025	51,0	30,1

Ten wskaźnik opisuje wspólne mieszkanie, nie jego przyczynę. Nie odróżnia wyboru od przymusu ekonomicznego, nie śledzi też tych samych osób przez całe życie. Może sygnalizować trudności z samodzielnością, ale sam nie dowodzi, że mieszkania zdrożały względem płac.

Takiej tezy nie potwierdza również dostępne zestawienie Eurostatu: między 2015 a 2025 rokiem indeks cen mieszkań wzrósł ze 100 do 216,8 [9], a nominalnego wynagrodzenia na pracownika ze 100 do 216,5 [7]. Ich relacja na końcach okresu jest niemal niezmieniona. Unijne tło uzupełnia polski obraz samodzielności, ale nie zastępuje porównania z USA.

Co można obiecać następnemu pokoleniu

W obu krajach przez długi okres wydajność rosła szybciej niż wynagrodzenie [6] [7], a awans wobec rodziców nie jest oczywisty — w USA w dochodach, w Polsce w części ocen ankietowych [1] [5] — lecz polskie płace nadrabiały po 2015 roku [7]. Przedstawiony tutaj polski awans płacowy jest szacunkiem z przedziałem wyników wybranych wariantów, opartym na obliczeniach własnych [21]. Szacunek awansu płacowego jest wysoki dla pokazanych roczników lat pięćdziesiątych i sześćdziesiątych, ma dołek dla urodzonych w drugiej połowie lat siedemdziesiątych i przekracza 90 % dla roczników z początku lat dziewięćdziesiątych [21]. Hipoteza brzmi: o perspektywach dzieci współdecyduje to, jak wzrost gospodarki przekłada się na zapłatę za pracę i możliwość samodzielnego życia. Przytoczone dane pokazują te zależności obok siebie, ale nie ustalają siły związku między nimi.

Bogatszy kraj nie jest jeszcze obietnicą lepszego życia dla jego dzieci.