Chiny sięgają po zagraniczne dochody. Czy to droga Roosevelta?

24 lipca 2026 roku chiński fiskus sięgnął po dochody z zagranicznych trustów — struktur, którym powierza się majątek. Nowe zasady weszły w życie tego samego dnia i objęły także wcześniejsze operacje. Na wskazane rozliczenia bez odsetek dano 90 dni [1]. Majątek mógł znajdować się za granicą. Obowiązek podatkowy miał pozostać w kraju.

Walka z takimi lukami przypomina Roosevelta. Skuteczniejszy pobór podatku nie oznacza jednak wyższej progresji, a nowe świadczenia nie dowodzą jeszcze spadku nierówności. Chiński kontrast pozwala rozdzielić te sprawy — i zapytać, kto kontroluje państwo, gdy sięga ono po pieniądze.

Trust nie oddzieli dochodu od podatnika

Ministerstwo Finansów i Państwowa Administracja Podatkowa uzasadniały nowe zasady wykorzystywaniem trustów w krajach o niskich podatkach i małej przejrzystości do ukrywania majątku. To uzasadnienie władz, nie dowód, że każdy korzystający z trustu uchylał się od podatku [2].

Mechanizm jest konkretny. Wniesienie akcji, udziałów czy nieruchomości do zagranicznego trustu jest traktowane jak zbycie: podatek wynosi 20 % nadwyżki wartości rynkowej nad kosztem. Dochody trustu mają być co roku przypisywane wnoszącemu majątek, także gdy nie zostały mu wypłacone. Zasady obejmują również zyski zgromadzone w kontrolowanych podmiotach zagranicznych [2]. Pozostawienie dochodu w takiej strukturze ma przestać odsuwać zapłatę podatku.

Rozliczenie wstecz obejmuje majątek wniesiony przez rezydentów do trustów od początku 2023 do końca 2025 roku oraz dochody trustów sprzed 2026 roku. Dokument dopuszcza po zgłoszeniu raty do pięciu lat [1]. Przy zmianie rezydencji przewiduje rozliczenie niezrealizowanych zysków. Sam obcy paszport lub prawo stałego pobytu nie musi kończyć chińskiej rezydencji podatkowej, jeśli główne interesy gospodarcze pozostają w Chinach [2].

Amerykański odpowiednik znajdziemy w 1937 roku. Raport komisji kongresowej wskazywał mnożenie trustów i zagraniczne osobiste spółki holdingowe jako sposoby unikania podatków. Odpowiedzią były dochodzenie, publiczne przesłuchania i ustawa [3]. Ten mechanizm opisuje rozdział „Roosevelt: podatek od bogactwa”. W obu przypadkach chodzi o przypisanie dochodu podatnikowi, który odsunął go od siebie za pomocą konstrukcji prawnej.

Różnica zaczyna się przy stanowieniu reguł. Chińskie zasady ogłoszono komunikatem dwóch urzędów, ze skutkiem od dnia publikacji i rozliczeniem wcześniejszych operacji [1]. Termin bez odsetek i raty ułatwiają zapłatę. Nie odpowiadają jednak na pytanie, jak podatnik może zakwestionować zastosowanie nowych zasad do dawnych czynności.

Skuteczniejszy pobór to jeszcze nie progresja

Hasło „wspólnego dobrobytu” było tematem posiedzenia Centralnej Komisji Finansowo-Gospodarczej 17 sierpnia 2021 roku [4]. Jego tło przedstawia artykuł „Chiny: wspólny dobrobyt”. Działania podatkowe z lat 2025–2026 pokazują, jak deklaracja przekłada się na żądanie zapłaty.

Podstawa obowiązku jest starsza. Ustawa o PIT w brzmieniu z 2018 roku obejmuje światowe dochody rezydentów. Dywidendy, odsetki i zyski ze zbycia majątku podlegają liniowej stawce 20 %. Dochód łączny, obejmujący płace, jest opodatkowany progresywnie od 3 % do 45 % [5]. Egzekwowanie należności od zagranicznych inwestycji oznacza przede wszystkim pobór istniejącego podatku.

W styczniu 2026 roku Xinhua informowała, że od poprzedniego roku urzędy przypominają o samodzielnym sprawdzeniu rozliczeń zagranicznych dochodów za lata 2022–2024. Komunikat nie podawał liczby wezwań ani łącznej kwoty odzyskanych należności [6].

Są pojedyncze przykłady. Urząd w Szanghaju ogłosił w marcu 2025 roku, że podatnik o nazwisku Chen dopłacił 184,8 tys. juanów podatku i odsetek od niezgłoszonych dochodów zagranicznych. Według urzędu wytypowała go analiza dużych zbiorów danych [7]. Bloomberg opisywał rozszerzenie kampanii z osób mających ponad 10 mln dolarów na klientów z majątkiem poniżej miliona [8]. Egzekucja sięga więc także poza największe fortuny.

Regularnemu poborowi służy obowiązek raportowania przez platformy internetowe. Dekret Rady Państwa nr 810 z czerwca 2025 roku nakazał im co kwartał przekazywać dane o tożsamości i dochodach sprzedawców oraz osób pracujących przez platformy. Określa sankcje i wyłącza z raportowania niektóre dochody zwolnione lub nieopodatkowane, między innymi w usługach kurierskich i przewozowych [9]. Według Xinhua do 15 października 2025 roku pierwsze raporty złożyło ponad 4100 platform [10].

Państwo buduje zatem regularny dopływ informacji o dochodach. To coś trwalszego niż nagłośnienie sprawy jednego podatnika. Nadal jednak trzeba odróżnić sprawność urzędu od podziału ciężarów: dywidendy podlegają stawce 20 %, a najwyższy przedział dochodu obejmującego płace — 45 % [5]. Uszczelnienie poboru samo w sobie nie zwiększa progresji.

Plan nie jest nową stawką

Zarys XV planu pięcioletniego na lata 2026–2030 zapowiada wzmocnienie redystrybucji przez podatki, ubezpieczenia społeczne i transfery. O zyskach kapitałowych mówi tak [11]:

Badać i doskonalić mechanizm regulacji podatkowej zysków kapitałowych, wzmocnić nadzór podatkowy nad osobami o wysokich dochodach. (tłumaczenie robocze)

W tym zdaniu nie ma nowej stawki ani daty rozpoczęcia jej poboru. Jest kierunek dalszych prac [11].

Podobne rozróżnienie jest potrzebne przy podatku od nieruchomości. W październiku 2021 roku Stały Komitet Ogólnochińskiego Zgromadzenia Przedstawicieli Ludowych upoważnił Radę Państwa do pilotażu. Pięcioletni okres miał biec od wydania przepisów pilotażowych, nie od samej decyzji [12]. W marcu 2022 roku ministerstwo oznajmiło, że nie ma warunków do rozszerzenia próby na kolejne miasta [13]. Upoważnienie do pilotażu nie jest dowodem wprowadzenia powszechnego podatku majątkowego.

W przypadku trustów można wskazać obowiązujący dokument i sposób obliczenia podatku. W przypadku zapowiedzi zmiany opodatkowania kapitału — deklarację. Wspólne hasło nie znosi tej różnicy.

Co trafia do rodzin

Po stronie świadczeń są konkretne uprawnienia. Program ogłoszony latem 2025 roku przewidział 3600 juanów rocznie na dziecko poniżej trzeciego roku życia, z uprawnieniem od początku tego roku. Świadczenie zwolniono z PIT i wyłączono z dochodu liczonego przy pomocy społecznej. Według Xinhua budżet centralny przeznaczył na program około 90 mld juanów [14].

Od jesieni 2025 roku bezpłatny stał się ostatni rok wychowania przedszkolnego w placówkach publicznych [15]. Według raportu rządu z marca 2026 roku rozwiązanie objęło 14 mln dzieci, a dopłaty na najmłodszych — ponad 30 mln [16].

Skalę różnic w zabezpieczeniu społecznym pokazują emerytury. Według Yicai krajowe minimum emerytury podstawowej dla mieszkańców miast i wsi wynosi w 2026 roku 163 juany miesięcznie [17]. Caixin podaje za 2023 rok przeciętne miesięczne świadczenia: 222 juany dla mieszkańca wsi, 3270 dla pracownika miejskiego i 6243 dla emerytowanego urzędnika [18]. To różne kategorie świadczeń, a minimum i średnie pochodzą z różnych lat. Nie da się z nich wyliczyć tempa poprawy; widać za to rozpiętość przeciętnych emerytur w tym samym roku.

Nie ma też udokumentowanego przepływu pieniędzy z trustów offshore do rodzin. Program dziecięcy finansuje budżet, a raport rządowy przewiduje na 2026 rok deficyt około 4 % PKB [14] [16]. Nowe świadczenia i silniejsza egzekucja podatków mogą służyć wspólnemu celowi, lecz bez rachunku wpływów nie wiadomo, w jakim stopniu jedno finansuje drugie.

Ile wiemy o nierównościach

Według szacunków World Inequality Database najbogatszy 1 % dorosłych otrzymywał w Chinach 15,2 % dochodu przed opodatkowaniem w 2010 roku i 15,8 % w 2024 roku. Udział biedniejszej połowy wynosił odpowiednio 13,6 % i 13,5 % [19].

Dane mają ograniczoną jakość. Wartości za lata 2022–2024 są identyczne, prawdopodobnie przeniesione z ostatniej obserwacji. Seria kończy się przed działaniami z lat 2025–2026, a dochód przed opodatkowaniem nie mierzy bezpośrednio skutków podatków i transferów [19]. Wykres pokazuje tło reform, nie ich wynik.

• Najbogatszy 1 %
• Biedniejsze 50 %

Dane wykresu

Rok	Najbogatszy 1 % (%)	Biedniejsze 50 % (%)
1980	6,6	24,5
1990	8,2	21,1
2000	10,5	17,1
2005	14,3	14,2
2010	15,2	13,6
2015	14,0	14,1
2020	15,6	13,8
2021	15,7	13,7
2024	15,8	13,5

Inna miara pokazuje korzystniejszy kierunek: współczynnik Giniego w serii Banku Światowego spadł z 42,4 w 2011 roku do 36,0 w 2022 roku, na skali od 0 do 100 [20]. Ta seria również kończy się przed ostatnimi decyzjami.

Do oceny kampanii podatkowej potrzebne są dane o tym, kogo objęła, ile pobrano i jak zmienił się rozkład obciążeń. Komunikat o sprawdzaniu zagranicznych rozliczeń takich wyników nie podaje [6]. Brak danych nie oznacza zerowych wpływów. Oznacza, że ogłoszonych działań nie można jeszcze uznać za dowód zmniejszenia nierówności.

Bogatych można opodatkować. Państwo też potrzebuje granic

Ustawowa podstawa PIT i opublikowane zasady raportowania pokazują, że chińska polityka podatkowa nie sprowadza się do doraźnych poleceń [5] [9]. Jawność przepisów to jednak inna sprawa niż możliwość powstrzymania władzy przez niezależne instytucje.

Roosevelt przekonał się o tej różnicy. Jego rozporządzenie z października 1942 roku wprowadzało ograniczenie pensji związane z pułapem 25 tys. dolarów po podatkach [21]. Kongres uchylił odpowiedni przepis w kwietniu 1943 roku, a ustawa weszła w życie bez podpisu prezydenta [22]. Szczegóły opisuje rozdział o wojennych podatkach i limicie dochodu. Prezydent mógł przegrać spór o własny instrument polityki. Kierownictwo partyjne Chin nie podlega porównywalnej niezależnej kontroli parlamentarnej i sądowej.

Dla całego cyklu równie ważne jest odróżnienie podatku od represyjnego wywłaszczenia. Jeffrey A. Javed w rozprawie o chińskiej reformie rolnej z lat 1950–1952 opisuje miliony ludzi zabitych lub poddanych innym prześladowaniom podczas masowej walki klasowej [23]. To łączna kategoria ofiar, nie liczba egzekucji. Takiej kampanii nie można traktować jako wcześniejszej wersji progresywnego podatku.

To rozróżnienie domyka pytanie z rozdziału „Dlaczego zapomnieliśmy”. Krytyka represji nie wymaga odrzucenia podatków od wielkich dochodów. Poparcie dla progresji nie wymaga aprobaty dla partyjnej samowoli. Chiński przykład nie unieważnia amerykańskiej historii: bogatych można opodatkować, a Ameryka Roosevelta to zrobiła.

Najbliższe Rooseveltowi jest dziś chińskie zamykanie luk. Dowód, że opisane działania zmniejszają nierówności, pozostaje niepełny. Z tej historii wynika więc zadanie bardziej wymagające niż samo ściągnięcie pieniędzy: ustanowić trwałe reguły, pokazać ich skutki i zapewnić kontrolę nad ich stosowaniem. Bogaci mają podlegać podatkom. Władza, która je pobiera, ma podlegać prawu.