Ustawa podatkowa z 1936 roku: podatek od zysków, których spółka nie wypłaca

22 czerwca 1936 roku o dziewiątej wieczorem prezydent zatwierdził ustawę, która zmieniała sposób, w jaki najbogatsi Amerykanie korzystali ze swoich spółek. Revenue Act of 1936 zajmuje w zbiorze Statutes at Large 109 stron, od 1648 do 1756. Jej sednem jest jedna sekcja: dopłata od zysku, którego spółka nie wypłaciła akcjonariuszom [1].

Akcjonariusz płacił progresywny podatek od dywidendy, ale nie od zysku, który zostawał w spółce. Kto nie potrzebował dywidendy, mógł więc odkładać pieniądze poza zasięgiem najwyższych stawek. Ustawa uderzyła w ten mechanizm z dwóch stron: obłożyła dopłatą zysk zatrzymany i objęła dywidendy podatkiem normalnym. Spór o to, czy spółka może służyć zamożnym jako skarbonka wolna od progresji, nie skończył się w 1936 roku. Wraca dziś przy każdej rozmowie o zyskach zatrzymanych w firmach.

Skąd się wziął pomysł

Ustawa była odpowiedzią na dziurę w budżecie. Sąd Najwyższy unieważnił podatki przetwórcze z programu rolnego, a Kongres przyspieszył wypłatę premii dla weteranów. 3 marca 1936 roku prezydent napisał Kongresowi, że potrzeba 620 milionów dolarów stałych wpływów rocznie [2].

Wybór źródła pieniędzy pozostawił Kongresowi, ale wskazał konkretny podatek. Opisał nierówność, którą znał każdy doradca podatkowy: podatki korporacyjne zabierały za dużo akcjonariuszom, którzy żyli z dywidend. Jednocześnie „udziały akcjonariuszy, których stać na pozostawienie zysków niewypłaconych, w ogóle unikają bieżących dopłat” (przekład roboczy; w oryginale: „the shares of stockholders who can afford to leave earnings undistributed escape current surtaxes altogether”) [2].

Skarb szacował, że w 1936 roku spółki zatrzymają ponad 4,5 miliarda dolarów zysku. Gdyby trafił do akcjonariuszy, budżet zyskałby ponad 1,3 miliarda dolarów. Była to prognoza, nie rachunek po fakcie, ale dawała skalę problemu. Administracja proponowała radykalną zamianę: znieść podatek dochodowy od korporacji, podatek od kapitału akcyjnego, podatek od nadmiernych zysków i zwolnienie dywidend z podatku normalnego. W ich miejsce miał wejść jeden stopniowany podatek od zysku niewypłaconego [2]. Szerszy program podatkowy tamtych lat opisuje tekst „Podatek od bogactwa”.

Izba, Senat i kompromis

Demokraci w Izbie Reprezentantów potraktowali propozycję poważnie. Ich projekt, H. R. 12395, znosił podatek dochodowy od korporacji. Obciążenie spółki miało zależeć wyłącznie od tego, jaką część zysku zatrzyma: od zera do 42,5 % dochodu netto. Podatki od kapitału akcyjnego i od nadmiernych zysków miały zniknąć po rocznym okresie przejściowym [3].

Senacka komisja finansów odrzuciła tę konstrukcję. W raporcie z 1 czerwca wyliczyła sześć zarzutów: system jest niesprawdzony i niepewny co do wpływów, karze spółki, które nie służą unikaniu podatku, utrudnia młodym firmom budowę rezerw, może hamować inwestycje i zatrudnienie, uprzywilejowuje wielkie korporacje z dużymi nadwyżkami, a kontrolę nad spółkami przenosi z zarządów do Kongresu. Komisja chciała zachować podatek korporacyjny, podnieść go do 15,5–18 % i dodać płaską dopłatę 7 % od zysku zatrzymanego [3].

W jednym obie izby się zgadzały. Zarówno projekt Izby, jak i wersja senacka obejmowały dywidendy podatkiem normalnym [3]. Ostateczny tekst łączy oba podejścia. Sekcja 13 utrzymuje podatek normalny od korporacji, od 8 % do 15 %. Sekcja 14 dokłada do niego stopniowaną dopłatę od zysku niewypłaconego, od 7 % do 27 %. Sekcja 401 zachowuje podatek od kapitału akcyjnego z niższą stawką [1]. Prezydent dostał zasadę, o którą prosił, ale nie dostał zamiany całego systemu.

Sekcja 14 krok po kroku

Sekcja 14 zaczyna się od dwóch definicji. „Skorygowany dochód netto” to dochód netto po odjęciu podatku normalnego i kilku ulg. „Niewypłacony dochód netto” to skorygowany dochód minus wypłacone dywidendy i ulga z tytułu umów ograniczających dywidendy. Potem pada formuła: „od dochodu netto każdej korporacji wymierza się, pobiera i uiszcza za każdy rok podatkowy dopłatę” (przekład roboczy; „There shall be levied, collected, and paid for each taxable year upon the net income of every corporation a surtax”) [1].

Stawki rosną z udziałem zysku, który został w spółce. Część niewypłaconego dochodu do 10 % skorygowanego dochodu płaci 7 %. Kolejne przedziały płacą 12 %, 17 % i 22 %. Wszystko powyżej 60 % skorygowanego dochodu płaci 27 % [1]. Przykład rachunkowy: spółka ze 100 tysiącami dolarów skorygowanego dochodu, która nie wypłaca nic, zapłaci 20 500 dolarów dopłaty. Jeśli wypłaci 60 tysięcy, zapłaci 5300 dolarów. Jeśli wypłaci wszystko, dopłata wynosi zero.

Ustawa przewiduje też wyjątki. Spółki ze skorygowanym dochodem poniżej 50 tysięcy dolarów dostają ulgę z sekcji 14(c). Banki, ubezpieczyciele, spółki zagraniczne i firmy w upadłości są z dopłaty zwolnione na mocy sekcji 14(d). Sekcja 26(c) chroni spółki, którym wypłatę dywidend ograniczała umowa zawarta przed 1 maja 1936 roku. Sekcja 27 określa, co liczy się jako wypłata. Dywidenda w naturze liczy się według niższej z dwóch wartości: księgowej albo rynkowej. Nadwyżkę wypłat z dwóch poprzednich lat można przenieść. Wypłata, która faworyzuje część akcji tej samej klasy, nie liczy się wcale [1].

Dywidenda pod podatkiem normalnym

Druga zmiana jest mniej widoczna, bo polega na braku przepisu. Sekcja 11 nakłada na osoby fizyczne podatek normalny 4 %. Sekcja 25(a) wylicza kwoty odliczane od dochodu przy obliczaniu tego podatku: odsetki od niektórych obligacji federalnych i ulgę od dochodu z pracy. Dywidend na tej liście już nie ma [1]. Prezydent proponował zniesienie zwolnienia w zamian za likwidację podatku korporacyjnego. Kongres zniósł zwolnienie, a podatek korporacyjny zostawił [2] [3].

Korporacje odliczały 85 % dywidend otrzymanych od innych amerykańskich spółek, więc 15 % trafiało do ich podstawy opodatkowania. Tak stanowi sekcja 26(b) [1].

Zapory przeciw obejściu

Ustawa nie polegała wyłącznie na nowej dopłacie. Sekcja 102 obciąża spółkę, która została „utworzona lub wykorzystana w celu uniknięcia nałożenia dopłaty na jej udziałowców (…) przez dopuszczenie do gromadzenia zysków zamiast ich podziału lub wypłaty” (przekład roboczy; „formed or availed of for the purpose of preventing the imposition of the surtax upon its shareholders […] through the medium of permitting earnings or profits to accumulate instead of being divided or distributed”). Spółki zwolnione z sekcji 14 płacą tu 25 % i 35 %, pozostałe 15 % i 25 %. Sekcja 102(b) ułatwia Skarbowi dowód: sam fakt, że spółka jest „zwykłą spółką holdingową lub inwestycyjną”, jest dowodem prima facie zamiaru uniknięcia dopłaty [1].

Tytuł IA, sekcja 351, utrzymuje osobną dopłatę dla osobistych spółek holdingowych, od 8 % do 48 % niewypłaconego dochodu. Tytuł III wprowadza 80-procentowy podatek od „bezpodstawnego wzbogacenia”. Obejmował przedsiębiorców, którzy przerzucili podatek przetwórczy na klientów albo dostawców, a potem go nie zapłacili lub odzyskali po wyroku Sądu Najwyższego [1] [2].

Co z tego wyszło

Spółki zareagowały szybko. Według zestawienia Charlesa Calomirisa i R. Glenna Hubbarda średni odsetek zatrzymanego zysku spadł z 23 % w 1935 roku do 15,1 % w 1936. W firmach z aktywami powyżej 50 milionów dolarów spadł z 19,8 % do 4,9 %. Dopłata przyniosła 145 milionów dolarów za 1936 rok i 176 milionów za 1937, przy 950 milionach i 1,15 miliarda z podatku korporacyjnego [4]. Te liczby opisują reakcję spółek na podatek, nie ostateczny bilans jego skutków dla inwestycji.

Opór także przyszedł szybko. Calomiris i Hubbard opisują protesty małych, rosnących firm, dla których zewnętrzny kapitał był drogi, oraz krytykę w raportach rocznych za 1936 rok [4]. Ustawa z 1938 roku sprowadziła różnicę w obciążeniu zysku zatrzymanego do najwyżej 2,5 punktu procentowego i stała się prawem bez podpisu prezydenta [5]. Dopłata od niewypłaconych zysków formalnie wygasła w grudniu 1939 roku [4].

Jak czytać dokument

Ustawa zaczyna się spisem treści na stronach 1648–1652. Warto go przejrzeć, bo pokazuje architekturę całego prawa podatkowego tamtych lat. Najważniejsze dla tego tekstu sekcje 13 i 14 stoją na stronach 1655–1657. Sekcje 25–27, o dywidendach i ulgach, zajmują strony 1662–1666. Sekcja 102 znajduje się na stronie 1676, a sekcja 351 na stronie 1732. Tytuł III z sekcją 501 zaczyna się na stronie 1734. Ostatni wiersz na stronie 1756 brzmi: „Approved, June 22, 1936, 9 p.m.” [1].

Warto też zajrzeć do tabel stawek z sekcji 12. Najwyższa dopłata od dochodu osób fizycznych wynosi tam 75 % od nadwyżki ponad 5 milionów dolarów. Na stronie 1655 wydawca dodał przypis „So in original” przy błędzie w jednym z przedziałów. Transkrypcja zachowuje tę uwagę [1].

Ten sam spór dziś

Formuła z sekcji 102 przetrwała prawie bez zmian. Dzisiejszy amerykański kodeks podatkowy obciąża spółkę „utworzoną lub wykorzystaną w celu uniknięcia podatku dochodowego jej udziałowców (…) przez dopuszczenie do gromadzenia zysków zamiast ich podziału lub wypłaty” (przekład roboczy; § 532(a)), stawką 20 % (§ 531) [6] [7]. Polska poszła w przeciwną stronę. Ryczałt od dochodów spółek, zwany estońskim CIT, pozwala części spółek płacić podatek dopiero wtedy, gdy zysk z nich wychodzi. Ministerstwo Finansów pisze wprost, że podatek płaci się, „kiedy wypłacasz zyski ze spółki, czyli ich nie reinwestujesz ani nie zatrzymujesz w spółce” [8].

Oba rozwiązania odpowiadają na pytanie z 1936 roku: co zrobić z zyskiem, który zostaje w spółce. Ameryka New Dealu odpowiedziała, że zatrzymanie zysku nie może być przywilejem tych, którzy nie potrzebują dywidend. Kto dziś proponuje opodatkować zyski zatrzymane albo broni ich zwolnienia, wraca do sporu, który Kongres rozstrzygał w sekcji 14 tej ustawy.